Ancia

Heligonka: strojenie, tremolo i opieka nad instrumentem z Żywiecczyzny

Heligonka gra inny dźwięk na rozciąganiu i ściskaniu, więc stroik mierzy się w obu kierunkach. Stroje CF i BEs, tremolo w Hz i co robi stroiciel.

Heligonkę stroi się dźwięk po dźwięku, osobno na rozciąganiu i na ściskaniu miecha, bo każdy guzik daje dwa różne dźwięki, a więc ma dwa różne stroiki w każdym chórze. Najpierw sprawdza się czysty chór względem kamertonu, potem dudnienie chórów tremolo. Na Żywiecczyźnie większość instrumentów była w stroju CF, później pojawiły się heligonki BEs. Pracę przy stroikach (wosk, skórki, piłowanie) wykonuje stroiciel; samodzielnie warto mierzyć i zapisywać wyniki.

Skąd heligonka na Żywiecczyźnie

Dokumentacja projektu „Budowa heligonki”, zrealizowanego w 2022 roku w programie Instytutu Muzyki i Tańca „Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych”, opisuje historię instrumentu w regionie. Heligonka trafiła tu w pierwszej połowie XIX wieku razem z góralami wracającymi ze służby w wojsku austriackim. Z czasem wyparła dawne instrumenty, takie jak dudy i złóbcoki, i mogła zastąpić całą kapelę, bo była od niej głośniejsza. Typowy repertuar to kawalerskie baciarki i polki dziadowskie grane podczas żywieckich godów; heligonka towarzyszy też góralskiemu kolędowaniu.

Najstarsze instrumenty w regionie pochodziły według tego opracowania z czeskiej manufaktury rodziny Hlaváčków z Loun i Hořovic, ręcznie robione i bogato zdobione. Tradycja z Hořovic trwa do dziś: według portalu Kudy z nudy firma Delicia jest jedynym producentem tradycyjnych heligonek Hlaváček. Później na Żywiecczyznę trafiły masowo produkowane heligonki, najliczniej firmy Hohner.

Autorzy projektu zwracają uwagę na problem, który zna każdy heligonista: w regionie nigdy nie było manufaktury heligonek, a lokalni stroiciele i naprawiacze to osoby starsze, coraz mniej liczne i bez następców.

Co robi stroiciel

Ta sama dokumentacja pokazuje, jak wygląda praca przy stroikach w warsztacie Jana Zonia z Pewli Małej, który przez ponad 40 lat odnowił i nastroił setki instrumentów:

  1. głosy wyjmuje się z głośnic;
  2. oczyszcza ze starego wosku, usuwa stare skórki i odpychacze;
  3. myje w benzynie ekstrakcyjnej;
  4. przykleja nowe skórki i odpychacze;
  5. stroi;
  6. komplet głosów zalewa woskiem w oczyszczonych głośnicach.

Widać stąd, że samo strojenie to tylko jeden etap. Jeśli wosk jest stary, a skórki zwinięte, stroik nie utrzyma stroju, nawet po precyzyjnym piłowaniu.

Tremolo w heligonce: ile Hz?

Heligonka jest bliską krewną harmonii styryjskiej. Według Austria-Forum w steirische zwykle każdy dźwięk ma trzy stroiki (rzadziej dwa): jeden czysty, pozostałe lekko podwyższone lub obniżone, co daje dudnienie, czyli tremolo. Strona Volksmusikschule opisuje efekt: większe dudnienie daje dźwięk mocniejszy i bardziej przenikliwy, mniejsze łagodniejszy, a bardzo małe sprawia, że instrument brzmi jak flet i traci swój charakter. Producent Öllerer stroi na życzenie od „bardzo płaskiego” do „bardzo mocnego” tremolo, w zależności od tego, czy instrument ma grać muzykę kameralną, ze skrzypcami, czy taneczną.

Ile to w hercach? Tabela amerykańskiej pracowni Liberty Bellows podaje wartości przy A4 (440 Hz):

Dudnienie przy A4 Centy (wyliczone) Nazwa w tabeli
0 Hz 0 suchy (unisono)
1 Hz 3,9 swing
2,5 Hz 9,8 amerykański
3 Hz 11,8 umiarkowane tremolo (m.in. alpejskie, słoweńskie)
4 Hz 15,7 standardowe (niemieckie, włoskie)
5 Hz 19,6 szybkie (nowoczesne francuskie musette)

To wartości z tabeli, nie norma dla heligonek. Konkretnej, opublikowanej wartości dla heligonki żywieckiej nie znaleźliśmy, a w harmonii styryjskiej tremolo według Austria-Forum zwykle stroi się na ucho. Dlatego najlepszym punktem odniesienia jest instrument, którego brzmienie lubisz: zmierz jego dudnienie i podaj tę wartość stroicielowi.

Jak samemu sprawdzić strój

Przygotowanie

  • Instrument powinien mieć temperaturę pokoju; po przyniesieniu z zimna odczekaj około pół godziny.
  • Wybierz cichy pokój.
  • Ustal kamerton: zmierz w Hz jeden z dźwięków głównego chóru i zapisz wynik.

Pomiar

  1. Jeśli heligonka ma rejestr wyłączający chóry tremolo, zmierz najpierw czysty chór, guzik po guziku, osobno na rozciąganiu i na ściskaniu.
  2. Potem wszystkie chóry razem: dla każdego guzika i kierunku zapisz dudnienie w Hz.
  3. Porównaj sąsiadów: dudnienie powinno rosnąć łagodnie ku górze skali. Guzik, który dudni dwa razy szybciej niż sąsiedzi, ma przestrojony stroik tremolo.
  4. Bas sprawdź osobno, guzik po guziku, w obu kierunkach.

Ancia ma profil dla akordeonu diatonicznego, mierzy dudnienie dwóch lub trzech chórów w Hz i zapisuje każdy pomiar z temperaturą, więc można porównać stan przed wizytą u stroiciela i po niej.

Typowe objawy i ich przyczyny

Objaw Prawdopodobna przyczyna
Dźwięk niemy lub spóźniony Skórka, zabrudzenie, stroik zablokowany
Gwizd lub szum Luźna płytka, kruchy wosk
Inne tremolo na rozciąganiu niż na ściskaniu Jeden ze stroików przestrojony
Cały instrument za wysoko lub za nisko o tyle samo Inny kamerton lub temperatura
Terkot w basie Luźna płytka lub ciało obce

Kupujesz heligonkę?

Przy zakupie używanej heligonki obowiązują te same zasady co przy akordeonie, z jedną różnicą: każdy guzik trzeba sprawdzić w obu kierunkach miecha, bo gra na nim dwa różne dźwięki. Pełną listę kontrolną znajdziesz w artykule używany akordeon – jak sprawdzić stroiki.

Ancia

Strobo i centy dla każdego stroika, dudnienie musette w Hz i raport dla warsztatu.

Pobierz z App Store

Najczęstsze pytania

Czym heligonka różni się od akordeonu?

Heligonka jest diatoniczna i dwudźwiękowa: jeden guzik daje inny dźwięk przy ściskaniu i inny przy rozciąganiu miecha. Ma też charakterystyczny, potężny bas. Akordeon klawiszowy lub chromatyczny daje ten sam dźwięk w obu kierunkach.

W jakim stroju są heligonki?

Według opracowania z programu Instytutu Muzyki i Tańca większość instrumentów na Żywiecczyźnie była w stroju CF, a z czasem pojawiły się heligonki w tonacji BEs, lepiej współgrające z instrumentami dętymi.

Źródła

  1. Budowa heligonki – projekt w programie „Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych” — Instytut Muzyki i Tańca / muzykatradycyjna.pl (2022-12-12)
  2. Steirische Harmonika — Austria-Forum
  3. Questions about the Steirische — Volksmusikschule
  4. General accordion questions – tremolo tuning table — Liberty Bellows
  5. Harmoniky z Hořovic — Kudy z nudy (CzechTourism)

Więcej artykułów