Heligonka: strojenie, tremolo i opieka nad instrumentem z Żywiecczyzny
Heligonka gra inny dźwięk na rozciąganiu i ściskaniu, więc stroik mierzy się w obu kierunkach. Stroje CF i BEs, tremolo w Hz i co robi stroiciel.
Heligonkę stroi się dźwięk po dźwięku, osobno na rozciąganiu i na ściskaniu miecha, bo każdy guzik daje dwa różne dźwięki, a więc ma dwa różne stroiki w każdym chórze. Najpierw sprawdza się czysty chór względem kamertonu, potem dudnienie chórów tremolo. Na Żywiecczyźnie większość instrumentów była w stroju CF, później pojawiły się heligonki BEs. Pracę przy stroikach (wosk, skórki, piłowanie) wykonuje stroiciel; samodzielnie warto mierzyć i zapisywać wyniki.
Skąd heligonka na Żywiecczyźnie
Dokumentacja projektu „Budowa heligonki”, zrealizowanego w 2022 roku w programie Instytutu Muzyki i Tańca „Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych”, opisuje historię instrumentu w regionie. Heligonka trafiła tu w pierwszej połowie XIX wieku razem z góralami wracającymi ze służby w wojsku austriackim. Z czasem wyparła dawne instrumenty, takie jak dudy i złóbcoki, i mogła zastąpić całą kapelę, bo była od niej głośniejsza. Typowy repertuar to kawalerskie baciarki i polki dziadowskie grane podczas żywieckich godów; heligonka towarzyszy też góralskiemu kolędowaniu.
Najstarsze instrumenty w regionie pochodziły według tego opracowania z czeskiej manufaktury rodziny Hlaváčków z Loun i Hořovic, ręcznie robione i bogato zdobione. Tradycja z Hořovic trwa do dziś: według portalu Kudy z nudy firma Delicia jest jedynym producentem tradycyjnych heligonek Hlaváček. Później na Żywiecczyznę trafiły masowo produkowane heligonki, najliczniej firmy Hohner.
Autorzy projektu zwracają uwagę na problem, który zna każdy heligonista: w regionie nigdy nie było manufaktury heligonek, a lokalni stroiciele i naprawiacze to osoby starsze, coraz mniej liczne i bez następców.
Co robi stroiciel
Ta sama dokumentacja pokazuje, jak wygląda praca przy stroikach w warsztacie Jana Zonia z Pewli Małej, który przez ponad 40 lat odnowił i nastroił setki instrumentów:
- głosy wyjmuje się z głośnic;
- oczyszcza ze starego wosku, usuwa stare skórki i odpychacze;
- myje w benzynie ekstrakcyjnej;
- przykleja nowe skórki i odpychacze;
- stroi;
- komplet głosów zalewa woskiem w oczyszczonych głośnicach.
Widać stąd, że samo strojenie to tylko jeden etap. Jeśli wosk jest stary, a skórki zwinięte, stroik nie utrzyma stroju, nawet po precyzyjnym piłowaniu.
Tremolo w heligonce: ile Hz?
Heligonka jest bliską krewną harmonii styryjskiej. Według Austria-Forum w steirische zwykle każdy dźwięk ma trzy stroiki (rzadziej dwa): jeden czysty, pozostałe lekko podwyższone lub obniżone, co daje dudnienie, czyli tremolo. Strona Volksmusikschule opisuje efekt: większe dudnienie daje dźwięk mocniejszy i bardziej przenikliwy, mniejsze łagodniejszy, a bardzo małe sprawia, że instrument brzmi jak flet i traci swój charakter. Producent Öllerer stroi na życzenie od „bardzo płaskiego” do „bardzo mocnego” tremolo, w zależności od tego, czy instrument ma grać muzykę kameralną, ze skrzypcami, czy taneczną.
Ile to w hercach? Tabela amerykańskiej pracowni Liberty Bellows podaje wartości przy A4 (440 Hz):
| Dudnienie przy A4 | Centy (wyliczone) | Nazwa w tabeli |
|---|---|---|
| 0 Hz | 0 | suchy (unisono) |
| 1 Hz | 3,9 | swing |
| 2,5 Hz | 9,8 | amerykański |
| 3 Hz | 11,8 | umiarkowane tremolo (m.in. alpejskie, słoweńskie) |
| 4 Hz | 15,7 | standardowe (niemieckie, włoskie) |
| 5 Hz | 19,6 | szybkie (nowoczesne francuskie musette) |
To wartości z tabeli, nie norma dla heligonek. Konkretnej, opublikowanej wartości dla heligonki żywieckiej nie znaleźliśmy, a w harmonii styryjskiej tremolo według Austria-Forum zwykle stroi się na ucho. Dlatego najlepszym punktem odniesienia jest instrument, którego brzmienie lubisz: zmierz jego dudnienie i podaj tę wartość stroicielowi.
Jak samemu sprawdzić strój
Przygotowanie
- Instrument powinien mieć temperaturę pokoju; po przyniesieniu z zimna odczekaj około pół godziny.
- Wybierz cichy pokój.
- Ustal kamerton: zmierz w Hz jeden z dźwięków głównego chóru i zapisz wynik.
Pomiar
- Jeśli heligonka ma rejestr wyłączający chóry tremolo, zmierz najpierw czysty chór, guzik po guziku, osobno na rozciąganiu i na ściskaniu.
- Potem wszystkie chóry razem: dla każdego guzika i kierunku zapisz dudnienie w Hz.
- Porównaj sąsiadów: dudnienie powinno rosnąć łagodnie ku górze skali. Guzik, który dudni dwa razy szybciej niż sąsiedzi, ma przestrojony stroik tremolo.
- Bas sprawdź osobno, guzik po guziku, w obu kierunkach.
Ancia ma profil dla akordeonu diatonicznego, mierzy dudnienie dwóch lub trzech chórów w Hz i zapisuje każdy pomiar z temperaturą, więc można porównać stan przed wizytą u stroiciela i po niej.
Typowe objawy i ich przyczyny
| Objaw | Prawdopodobna przyczyna |
|---|---|
| Dźwięk niemy lub spóźniony | Skórka, zabrudzenie, stroik zablokowany |
| Gwizd lub szum | Luźna płytka, kruchy wosk |
| Inne tremolo na rozciąganiu niż na ściskaniu | Jeden ze stroików przestrojony |
| Cały instrument za wysoko lub za nisko o tyle samo | Inny kamerton lub temperatura |
| Terkot w basie | Luźna płytka lub ciało obce |
Kupujesz heligonkę?
Przy zakupie używanej heligonki obowiązują te same zasady co przy akordeonie, z jedną różnicą: każdy guzik trzeba sprawdzić w obu kierunkach miecha, bo gra na nim dwa różne dźwięki. Pełną listę kontrolną znajdziesz w artykule używany akordeon – jak sprawdzić stroiki.
Strobo i centy dla każdego stroika, dudnienie musette w Hz i raport dla warsztatu.
Pobierz z App StoreNajczęstsze pytania
Czym heligonka różni się od akordeonu?
Heligonka jest diatoniczna i dwudźwiękowa: jeden guzik daje inny dźwięk przy ściskaniu i inny przy rozciąganiu miecha. Ma też charakterystyczny, potężny bas. Akordeon klawiszowy lub chromatyczny daje ten sam dźwięk w obu kierunkach.
W jakim stroju są heligonki?
Według opracowania z programu Instytutu Muzyki i Tańca większość instrumentów na Żywiecczyźnie była w stroju CF, a z czasem pojawiły się heligonki w tonacji BEs, lepiej współgrające z instrumentami dętymi.
Źródła
- Budowa heligonki – projekt w programie „Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych” — Instytut Muzyki i Tańca / muzykatradycyjna.pl (2022-12-12)
- Steirische Harmonika — Austria-Forum
- Questions about the Steirische — Volksmusikschule
- General accordion questions – tremolo tuning table — Liberty Bellows
- Harmoniky z Hořovic — Kudy z nudy (CzechTourism)