PJM, SJM i alfabet palcowy – czym się różnią i czego właściwie się uczysz?
PJM to naturalny język Głuchych, SJM to system wspierający mowę, a alfabet palcowy służy do literowania. Wyjaśniamy różnice według ustawy i projektu zmian.
PJM (polski język migowy) to naturalny język społeczności Głuchych, z własną gramatyką niezależną od polszczyzny. SJM (system językowo-migowy) to sposób komunikacji, w którym znaki migowe towarzyszą mówionemu polskiemu i układają się według polskiej gramatyki. Alfabet palcowy (daktylografia) to zestaw znaków dla poszczególnych liter, używany do literowania imion, nazw i słów bez znaku – zarówno w PJM, jak i w SJM. Kto zaczyna kurs, powinien wiedzieć, której z tych rzeczy się uczy.
Co mówi ustawa
Obowiązująca ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się w art. 3 definiuje trzy pojęcia:
| Skrót | Pełna nazwa | Definicja ustawowa (w skrócie) |
|---|---|---|
| PJM | polski język migowy | naturalny wizualno-przestrzenny język komunikowania się osób uprawnionych |
| SJM | system językowo-migowy | podstawowy środek komunikowania się, w którym znaki migowe wspierają wypowiedź mówioną |
| SKOGN | sposoby komunikowania się osób głuchoniewidomych | środki komunikacji dostosowane do łącznego uszkodzenia słuchu i wzroku |
Ustawa daje osobie uprawnionej prawo wyboru sposobu komunikacji (art. 4) i prawo do tłumacza wybranego środka w urzędzie, po zgłoszeniu co najmniej 3 dni robocze wcześniej, z wyjątkiem sytuacji nagłych (art. 12).
Czym PJM różni się od SJM
PJM: osobny język
PJM ma swoją gramatykę przestrzenną: miejsce, kierunek ruchu i mimika niosą znaczenie, a kolejność znaków nie odpowiada polskiemu zdaniu. Dla wielu Głuchych od urodzenia to język pierwszy, a polski jest językiem drugim, uczonym głównie w piśmie. Opisuje to m.in. Babbel Magazyn, który przytacza szacunek 40–50 tysięcy użytkowników PJM.
SJM: polski „pokazywany” znakami
SJM, nazywany też potocznie „miganym”, powstał w środowisku słyszących pedagogów. Mówi się po polsku, a znaki towarzyszą słowom w polskim szyku. Dla osób, które straciły słuch w dorosłości albo dobrze znają polski, bywa wygodny; dla wielu Głuchych użytkowników PJM jest trudniejszy do odbioru niż ich własny język.
Spór o definicje
Środowisko Głuchych od lat zabiega o to, by ustawa jasno odróżniała język od systemu wspierającego. Już w 2023 r. Prawo.pl opisywało prace senackie, w których organizacje Głuchych i Rzecznik Praw Obywatelskich proponowali, by SJM i SKOGN traktować jako jedne z kilku metod komunikacji, a nie metody podstawowe.
Rządowy projekt z 27 marca 2025 r. idzie w tę stronę. Definiuje PJM jako naturalny, wizualno-przestrzenny język komunikowania się osób głuchych, a SJM jako środek komunikowania się, w którym znaki PJM wspierają wypowiedź foniczną. To ważna zmiana językowa: SJM przestaje być „podstawowym” środkiem, a jego znaki są opisane jako zapożyczone z PJM. Projekt nie został jeszcze uchwalony; więcej o stanie prac w tekście język migowy w prawie 2026.
Gdzie w tym wszystkim alfabet palcowy
Alfabet palcowy nie jest ani PJM, ani SJM. To narzędzie, które przenosi pisownię polskich słów do kanału wzrokowego. Używa się go:
- do imion i nazwisk,
- do nazw miejscowości, firm, marek,
- do skrótów,
- do słów, które nie mają (jeszcze) znaku albo których znaku rozmówca nie zna.
W PJM i w SJM to ten sam alfabet: 32 litery polskiego alfabetu i dwuznaki CH, CZ, RZ, SZ, przy czym litery ze znakami diakrytycznymi mają ruch.
Alfabet palcowy dotykowy
Projekt z 2025 r. wymienia też alfabet palcowy wśród sposobów komunikowania się osób głuchoniewidomych: jako alfabet palcowy odbierany za pomocą dotyku i resztek wzroku, obok alfabetu Lorma i technik kreślenia liter na dłoni. To pokazuje, że ten sam zestaw liter żyje także poza komunikacją wzrokową.
Czego się uczysz na kursie?
Przed zapisaniem się na kurs zapytaj wprost: PJM czy SJM? Oferty bywają opisane ogólnie jako „kurs języka migowego”. Kilka wskazówek:
| Pytanie | Kurs PJM | Kurs SJM |
|---|---|---|
| Kto prowadzi? | Najlepiej lektorzy Głusi, dla których PJM jest językiem pierwszym | Bywają to osoby słyszące |
| Szyk zdania | Przestrzenny, inny niż polski | Polski |
| Mimika | Część gramatyki | Raczej pomocnicza |
| Alfabet palcowy | Tak | Tak |
Jeśli chcesz rozmawiać z Głuchymi w ich języku, wybierz PJM. Jeśli Twoim celem jest kontakt z osobą, która ogłuchła w dorosłym wieku i myśli po polsku, zapytaj ją najpierw, jak woli się komunikować – wybór sposobu komunikacji należy według ustawy do osoby uprawnionej. Dofinansowanie z PFRON obejmuje zarówno szkolenia z PJM, jak i z SJM – zasady opisujemy w tekście o dofinansowaniu kursu.
Alfabet można ćwiczyć samodzielnie, języka – nie
Gramatyki PJM, mimiki i rytmu rozmowy nie nauczy żadna aplikacja; do tego potrzebny jest lektor i kontakt z Głuchymi. Alfabet palcowy to wyjątek: da się go wyćwiczyć samemu, jeśli ma się informację zwrotną. Dactyla sprawdza przednią kamerą iPhone'a, czy dłoń jest dobrze ułożona, i mówi, który palec poprawić – ale celowo nie udaje, że uczy całego PJM.
Podsumowanie
- PJM to naturalny język Głuchych z własną gramatyką.
- SJM to polski wspierany znakami, w polskim szyku.
- Alfabet palcowy to narzędzie do literowania, wspólne dla obu.
- Projekt zmian ustawy z 2025 r. precyzuje te definicje; według dostępnych informacji nie został dotąd uchwalony.
36 znaków z polskimi literami i dwuznakami, czytanie literowania i wyścig z imionami i miastami.
Pobierz z App StoreNajczęstsze pytania
Czy alfabet palcowy jest taki sam w PJM i SJM?
Tak, w obu przypadkach używa się tego samego polskiego alfabetu palcowego do literowania imion, nazw i słów bez znaku. Różnica między PJM a SJM dotyczy gramatyki i sposobu budowania wypowiedzi, nie samego alfabetu.
Ile osób w Polsce posługuje się PJM?
Dokładnych danych nie ma. Babbel Magazyn, powołując się na szacunki Polskiego Związku Głuchych, podaje 40–50 tysięcy użytkowników PJM; interpelacja poselska z 2026 roku mówi ogólnie o dziesiątkach tysięcy osób.
Źródła
- Ustawa o języku migowym i innych środkach komunikowania się – tekst jednolity — Sejm RP (2023-01-04)
- Projekt z dnia 27 marca 2025 r. o zmianie ustawy o języku migowym — Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (2025-03-27)
- Odkryj polski język migowy, poznaj alfabet i poszerz horyzonty — Babbel Magazyn (2024-12-18)
- Nowelizacja ustawy o języku migowym — Prawo.pl (2023-01-21)
- Interpelacja nr 15367 w sprawie uznania PJM za język urzędowy — Sejm RP (2026-02-16)