Dactyla

PJM, SJM i alfabet palcowy – czym się różnią i czego właściwie się uczysz?

PJM to naturalny język Głuchych, SJM to system wspierający mowę, a alfabet palcowy służy do literowania. Wyjaśniamy różnice według ustawy i projektu zmian.

PJM (polski język migowy) to naturalny język społeczności Głuchych, z własną gramatyką niezależną od polszczyzny. SJM (system językowo-migowy) to sposób komunikacji, w którym znaki migowe towarzyszą mówionemu polskiemu i układają się według polskiej gramatyki. Alfabet palcowy (daktylografia) to zestaw znaków dla poszczególnych liter, używany do literowania imion, nazw i słów bez znaku – zarówno w PJM, jak i w SJM. Kto zaczyna kurs, powinien wiedzieć, której z tych rzeczy się uczy.

Co mówi ustawa

Obowiązująca ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się w art. 3 definiuje trzy pojęcia:

Skrót Pełna nazwa Definicja ustawowa (w skrócie)
PJM polski język migowy naturalny wizualno-przestrzenny język komunikowania się osób uprawnionych
SJM system językowo-migowy podstawowy środek komunikowania się, w którym znaki migowe wspierają wypowiedź mówioną
SKOGN sposoby komunikowania się osób głuchoniewidomych środki komunikacji dostosowane do łącznego uszkodzenia słuchu i wzroku

Ustawa daje osobie uprawnionej prawo wyboru sposobu komunikacji (art. 4) i prawo do tłumacza wybranego środka w urzędzie, po zgłoszeniu co najmniej 3 dni robocze wcześniej, z wyjątkiem sytuacji nagłych (art. 12).

Czym PJM różni się od SJM

PJM: osobny język

PJM ma swoją gramatykę przestrzenną: miejsce, kierunek ruchu i mimika niosą znaczenie, a kolejność znaków nie odpowiada polskiemu zdaniu. Dla wielu Głuchych od urodzenia to język pierwszy, a polski jest językiem drugim, uczonym głównie w piśmie. Opisuje to m.in. Babbel Magazyn, który przytacza szacunek 40–50 tysięcy użytkowników PJM.

SJM: polski „pokazywany” znakami

SJM, nazywany też potocznie „miganym”, powstał w środowisku słyszących pedagogów. Mówi się po polsku, a znaki towarzyszą słowom w polskim szyku. Dla osób, które straciły słuch w dorosłości albo dobrze znają polski, bywa wygodny; dla wielu Głuchych użytkowników PJM jest trudniejszy do odbioru niż ich własny język.

Spór o definicje

Środowisko Głuchych od lat zabiega o to, by ustawa jasno odróżniała język od systemu wspierającego. Już w 2023 r. Prawo.pl opisywało prace senackie, w których organizacje Głuchych i Rzecznik Praw Obywatelskich proponowali, by SJM i SKOGN traktować jako jedne z kilku metod komunikacji, a nie metody podstawowe.

Rządowy projekt z 27 marca 2025 r. idzie w tę stronę. Definiuje PJM jako naturalny, wizualno-przestrzenny język komunikowania się osób głuchych, a SJM jako środek komunikowania się, w którym znaki PJM wspierają wypowiedź foniczną. To ważna zmiana językowa: SJM przestaje być „podstawowym” środkiem, a jego znaki są opisane jako zapożyczone z PJM. Projekt nie został jeszcze uchwalony; więcej o stanie prac w tekście język migowy w prawie 2026.

Gdzie w tym wszystkim alfabet palcowy

Alfabet palcowy nie jest ani PJM, ani SJM. To narzędzie, które przenosi pisownię polskich słów do kanału wzrokowego. Używa się go:

  • do imion i nazwisk,
  • do nazw miejscowości, firm, marek,
  • do skrótów,
  • do słów, które nie mają (jeszcze) znaku albo których znaku rozmówca nie zna.

W PJM i w SJM to ten sam alfabet: 32 litery polskiego alfabetu i dwuznaki CH, CZ, RZ, SZ, przy czym litery ze znakami diakrytycznymi mają ruch.

Alfabet palcowy dotykowy

Projekt z 2025 r. wymienia też alfabet palcowy wśród sposobów komunikowania się osób głuchoniewidomych: jako alfabet palcowy odbierany za pomocą dotyku i resztek wzroku, obok alfabetu Lorma i technik kreślenia liter na dłoni. To pokazuje, że ten sam zestaw liter żyje także poza komunikacją wzrokową.

Czego się uczysz na kursie?

Przed zapisaniem się na kurs zapytaj wprost: PJM czy SJM? Oferty bywają opisane ogólnie jako „kurs języka migowego”. Kilka wskazówek:

Pytanie Kurs PJM Kurs SJM
Kto prowadzi? Najlepiej lektorzy Głusi, dla których PJM jest językiem pierwszym Bywają to osoby słyszące
Szyk zdania Przestrzenny, inny niż polski Polski
Mimika Część gramatyki Raczej pomocnicza
Alfabet palcowy Tak Tak

Jeśli chcesz rozmawiać z Głuchymi w ich języku, wybierz PJM. Jeśli Twoim celem jest kontakt z osobą, która ogłuchła w dorosłym wieku i myśli po polsku, zapytaj ją najpierw, jak woli się komunikować – wybór sposobu komunikacji należy według ustawy do osoby uprawnionej. Dofinansowanie z PFRON obejmuje zarówno szkolenia z PJM, jak i z SJM – zasady opisujemy w tekście o dofinansowaniu kursu.

Alfabet można ćwiczyć samodzielnie, języka – nie

Gramatyki PJM, mimiki i rytmu rozmowy nie nauczy żadna aplikacja; do tego potrzebny jest lektor i kontakt z Głuchymi. Alfabet palcowy to wyjątek: da się go wyćwiczyć samemu, jeśli ma się informację zwrotną. Dactyla sprawdza przednią kamerą iPhone'a, czy dłoń jest dobrze ułożona, i mówi, który palec poprawić – ale celowo nie udaje, że uczy całego PJM.

Podsumowanie

  • PJM to naturalny język Głuchych z własną gramatyką.
  • SJM to polski wspierany znakami, w polskim szyku.
  • Alfabet palcowy to narzędzie do literowania, wspólne dla obu.
  • Projekt zmian ustawy z 2025 r. precyzuje te definicje; według dostępnych informacji nie został dotąd uchwalony.
Dactyla

36 znaków z polskimi literami i dwuznakami, czytanie literowania i wyścig z imionami i miastami.

Pobierz z App Store

Najczęstsze pytania

Czy alfabet palcowy jest taki sam w PJM i SJM?

Tak, w obu przypadkach używa się tego samego polskiego alfabetu palcowego do literowania imion, nazw i słów bez znaku. Różnica między PJM a SJM dotyczy gramatyki i sposobu budowania wypowiedzi, nie samego alfabetu.

Ile osób w Polsce posługuje się PJM?

Dokładnych danych nie ma. Babbel Magazyn, powołując się na szacunki Polskiego Związku Głuchych, podaje 40–50 tysięcy użytkowników PJM; interpelacja poselska z 2026 roku mówi ogólnie o dziesiątkach tysięcy osób.

Źródła

  1. Ustawa o języku migowym i innych środkach komunikowania się – tekst jednolity — Sejm RP (2023-01-04)
  2. Projekt z dnia 27 marca 2025 r. o zmianie ustawy o języku migowym — Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (2025-03-27)
  3. Odkryj polski język migowy, poznaj alfabet i poszerz horyzonty — Babbel Magazyn (2024-12-18)
  4. Nowelizacja ustawy o języku migowym — Prawo.pl (2023-01-21)
  5. Interpelacja nr 15367 w sprawie uznania PJM za język urzędowy — Sejm RP (2026-02-16)

Więcej artykułów