Contapix

Niedobory i nadwyżki inwentaryzacyjne: skąd się biorą i jak je rozliczyć

Większość różnic to błędy dokumentów i liczenia, nie kradzieże. Jak odróżnić różnice pozorne od niedoborów, kiedy niedobór jest zawiniony i co z kosztami.

Różnica inwentaryzacyjna to rozbieżność między tym, co pokazuje ewidencja, a tym, co policzono w spisie. Zanim nazwiesz ją niedoborem lub nadwyżką, sprawdź, czy nie jest różnicą pozorną: niezaksięgowanym dokumentem, pomyłką w jednostce miary albo towarem w innej lokalizacji. Dopiero to, co zostanie po takim sprawdzeniu, jest prawdziwym niedoborem (zawinionym lub niezawinionym) albo nadwyżką. Według art. 27 ustawy o rachunkowości różnice trzeba wyjaśnić i rozliczyć w księgach roku, na który przypadał termin inwentaryzacji.

Cztery rodzaje różnic

Infor.pl porządkuje je następująco:

Rodzaj Co to jest Przykład
Różnice pozorne Błąd liczenia lub dokumentu, faktycznej różnicy brak PZ niezaksięgowana przed spisem
Niedobory Mniej towaru niż w ewidencji Brakuje 6 rur w wiązce
Nadwyżki Więcej towaru niż w ewidencji Pomylone dwa podobne indeksy
Różnice jakościowe Towar jest, ale stracił wartość Deski zawilgocone, opakowania zniszczone

Niedobory dzielą się dalej na:

  • niezawinione: ubytki naturalne (wysychanie, parowanie, kruszenie) w granicach norm, niedokładność pomiaru, zdarzenia losowe jak pożar, powódź czy kradzież z włamaniem mimo zabezpieczeń;
  • zawinione: wynikające z niedbalstwa, nadużyć, braku nadzoru, złego przechowywania.

Najpierw szukaj różnic pozornych

Doświadczenie magazynów jest podobne wszędzie: duża część "niedoborów" znika po sprawdzeniu dokumentów. Kolejność kontroli:

  1. Jednostka miary. Jeśli różnica to dokładnie 10, 25 albo 50 sztuk, sprawdź, czy ktoś nie wpisał kartonu jako sztuki.
  2. Podobne indeksy. Niedobór rury 32 mm i nadwyżka rury 40 mm w tej samej wysokości to prawie na pewno pomyłka.
  3. Dokumenty na przełomie. PZ, WZ, MM wystawione w dniu spisu: przed czy po godzinie rozpoczęcia?
  4. Lokalizacje. Towar przełożony na inny regał albo do innego magazynu bez dokumentu MM.
  5. Spis kontrolny. Inny zespół liczy pozycję jeszcze raz, najlepiej inną metodą (waga, zdjęcie, liczenie ręczne).

Kompensata

Instrukcje inwentaryzacyjne zwykle dopuszczają kompensatę niedoborów i nadwyżek tylko wtedy, gdy dotyczą podobnych asortymentów, które mogły zostać pomylone, w tym samym okresie i u tej samej osoby materialnie odpowiedzialnej. Kompensuje się ilości, a w przypadku różnic cen wartość zwykle liczy się na korzyść jednostki. Szczegóły powinny być spisane w Twojej instrukcji.

Niedobory a podatki

Zasada ogólna jest taka, że kosztem uzyskania przychodu może być tylko niedobór niezawiniony. W interpretacji opisanej przez Infor.pl organ podkreślił, że liczą się zdarzenia, których podatnik działający z należytą starannością nie mógł przewidzieć ani im zapobiec; straty wynikające z zaniedbań nie spełniają tego warunku, a każdy przypadek ocenia się indywidualnie. Kluczowa jest dokumentacja: protokół komisji, ustalenia co do przyczyny, ewentualne zgłoszenie na policję przy kradzieży.

Nadwyżki co do zasady zwiększają przychód. Wpływ różnic na VAT i podatek dochodowy zależy od okoliczności, dlatego ostateczną kwalifikację warto skonsultować z księgowym.

Gdzie najczęściej powstają prawdziwe niedobory

Miejsce Mechanizm Zapobieganie
Rampa przyjęć PZ na ilość z dokumentu, nie z liczenia Liczyć przed PZ, zastrzeżenia u kierowcy
Kompletacja Wydano więcej niż na WZ Kontrola wydań, zwłaszcza sztuk luzem
Zużycie wewnętrzne Materiał zabrany na budowę lub do warsztatu bez dokumentu Dokument RW dla każdego wydania wewnętrznego
Składowanie Wilgoć, słońce, zgniecenia Właściwe lokalizacje, kontrole okresowe
Kradzież Brak kontroli dostępu Strefy zamknięte dla towaru drogiego, liczenia niezapowiedziane

Pierwszy wiersz zasługuje na szczególną uwagę. Prawo przewozowe przewiduje, że przyjęcie przesyłki bez zastrzeżeń powoduje co do zasady wygaśnięcie roszczeń wobec przewoźnika (art. 76), a ukrytą szkodę trzeba zgłosić w ciągu 7 dni. Brak wykryty dopiero przy grudniowym spisie jest zwykle nie do odzyskania. Procedurę opisujemy w artykule o kontroli dostawy przy przyjęciu towaru.

Dowody liczenia: dlaczego warto je mieć

Komisja wyjaśniająca różnicę pyta zawsze o to samo: kto liczył, kiedy, ile i jak. Arkusz spisowy z podpisami odpowiada na trzy pierwsze pytania. Przy towarach liczonych w setkach jednakowych sztuk przydaje się też odpowiedź na czwarte: zdjęcie wiązki rur czy stosu desek z oznaczoną każdą sztuką pozwala sprawdzić liczbę bez ponownego liczenia. W Contapix takie zdjęcie zapisuje się z liczbą, notatką i datą, a niepewne sztuki są wyróżnione, więc widać, co ktoś sprawdzał ręcznie.

Liczenia cykliczne zamiast niespodzianek w styczniu

Jeśli co roku przy spisie wychodzą duże różnice, problem leży zwykle w procesach, a nie w samym liczeniu. Pomaga prosty harmonogram liczeń w ciągu roku:

Grupa towarów Częstotliwość liczenia
Towary drogie i łatwe do wyniesienia (miedź, elektronika, narzędzia) Co tydzień lub co dwa tygodnie
Towary szybko rotujące Co miesiąc
Pozostałe Raz na kwartał

Każde takie liczenie porównujesz z ewidencją i od razu wyjaśniasz różnice, póki osoby, które przyjmowały i wydawały towar, jeszcze pamiętają, co się działo.

Protokół różnic: co powinien zawierać

  • indeks i nazwę towaru, ilość ewidencyjną i rzeczywistą,
  • wartość różnicy,
  • ustaloną przyczynę i jej uzasadnienie,
  • kwalifikację (pozorna, niezawiniona, zawiniona, nadwyżka),
  • wniosek co do rozliczenia (koszt, obciążenie osoby odpowiedzialnej, przychód),
  • podpisy komisji i decyzję kierownika jednostki.

Terminy samego spisu na koniec roku omawiamy w artykule inwentaryzacja na koniec 2026 roku.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady księgowej ani podatkowej.

Contapix

Dotknij jednej sztuki jako wzoru, a iPhone oznaczy wszystkie podobne. Ty sprawdzasz i poprawiasz.

Pobierz z App Store

Najczęstsze pytania

Czy niedobór inwentaryzacyjny jest kosztem podatkowym?

Co do zasady tylko niedobór niezawiniony, wynikający ze zdarzeń, których przy należytej staranności nie dało się uniknąć, i odpowiednio udokumentowany. Niedobory zawinione, np. wynikające z zaniedbań, nie są kosztem. Każdy przypadek ocenia się indywidualnie.

Kto ustala normy ubytków naturalnych?

Sama jednostka, zwykle w instrukcji inwentaryzacyjnej lub polityce rachunkowości, na podstawie charakteru towaru i doświadczenia. Normy powinny być uzasadnione, np. wysychaniem czy kruszeniem się towaru.

Czy niedobory można kompensować nadwyżkami?

Kompensata jest możliwa w ograniczonym zakresie, gdy różnice dotyczą podobnych asortymentów, które mogły zostać pomylone, i powstały w tym samym okresie u tej samej osoby materialnie odpowiedzialnej. Zasady powinna określać instrukcja inwentaryzacyjna.

Źródła

  1. Ustawa o rachunkowości, art. 26 i 27 — ArsLege
  2. Różnice w inwentaryzacji – skąd mogą pochodzić, co zrobić, jak rozliczyć — Infor.pl
  3. Czy niedobory inwentaryzacyjne można zaliczyć do kosztów — Infor.pl (2018-02-09)
  4. Prawo przewozowe, art. 74–76 — ArsLege

Więcej artykułów