Fantoompijn en spiegeltherapie: wat de Nederlandse richtlijn en recente studies zeggen
De Nederlandse amputatierichtlijn adviseert spiegeltherapie te overwegen in de eerste 3 maanden. Meta-analyses zien vooral kortetermijneffecten. Een overzicht.
Spiegeltherapie kan fantoompijn op korte termijn verminderen, maar het bewijs is beperkt en een langetermijneffect is niet aangetoond. De Nederlandse richtlijn voor amputatie van het been adviseert om spiegeltherapie te overwegen in de vroege fase, binnen drie maanden na de amputatie, omdat de bijwerkingen klein zijn en je er thuis mee aan de slag kunt. Begin er bij voorkeur mee onder begeleiding van je revalidatiearts of fysiotherapeut.
Fantoompijn – pijn die je voelt in een lichaamsdeel dat er niet meer is – komt na een amputatie veel voor. Een studie uit 2026 noemt een percentage van 64 procent van de geamputeerden. Hieronder lees je wat er bekend is over spiegeltherapie en de verwante aanpak graded motor imagery.
Wat de Nederlandse richtlijn zegt
De richtlijn Amputatie en prothesiologie onderste extremiteit, op initiatief van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen en gepubliceerd in november 2020, bevat een module over fantoompijn. De kern:
| Onderwerp | Advies in eigen woorden |
|---|---|
| Spiegeltherapie | overwegen in de vroege fase (< 3 maanden) |
| Elektromagnetisch afschermende liners | afgeraden |
| rTMS | mogelijk positief, maar nog experimenteel |
| Langwerkende morfinepreparaten | terughoudend zijn |
| Medicatie in de chronische fase (> 3 maanden) | eerst gabapentine overwegen, na zes weken evalueren; daarna eventueel aanpassen |
De richtlijn is bedoeld voor zorgverleners. Welke behandeling bij jou past, bespreek je met je revalidatiearts.
Hoe spiegeltherapie bij een amputatie werkt
Bij een beenamputatie zit je bijvoorbeeld op de bank of een mat, met een spiegel tussen je benen. De spiegelkant is naar het intacte been gericht. Als je naar de spiegel kijkt, lijkt het alsof je twee benen hebt. Je beweegt het intacte been – voet buigen en strekken, tenen spreiden – en probeert tegelijk dezelfde beweging met het fantoombeen te „doen“. Bij een armamputatie werkt het op tafel, met de spiegel tussen je armen.
Wat meta-analyses laten zien
| Review | Studies | Belangrijkste uitkomst |
|---|---|---|
| Wang e.a., 2021 | 11 RCT's, 491 deelnemers | groot pijneffect, maar studies verschilden sterk; bewijs „redelijk“ |
| Xie e.a., 2022 | 10 RCT's | minder pijn binnen een maand; geen bewijs voor effect op lange termijn |
| Rajendram e.a., 2022 | 8 spiegel- en 7 VR-studies | beide verminderden pijn ongeveer even sterk; kleine aantallen |
Opvallend in de review van Xie: mensen die al langer dan een jaar fantoompijn hadden, leken er ook baat bij te hebben. Dat lijkt op het eerste gezicht in tegenspraak met het richtlijnadvies om vroeg te beginnen, maar het gaat om weinig studies. Samengevat: er zijn aanwijzingen voor een kortetermijneffect, met veel onzekerheid.
Graded motor imagery: de stappen vóór de spiegel
Bij graded motor imagery begin je niet met de spiegel, maar met twee stappen ervoor:
- Links-rechtsherkenning: afbeeldingen van een hand of voet zo snel mogelijk als links of rechts benoemen.
- Bewegingsvoorstelling: je voorstellen dat je de afbeelde houding aanneemt, zonder te bewegen.
- Spiegeltherapie: pas daarna.
In een gerandomiseerde studie uit 2006 met 51 mensen met fantoompijn of CRPS gaf dit programma meer pijnvermindering dan gewone fysiotherapie, en dat bleef na zes maanden behouden. Een thuisstudie uit 2026 (GraMI-protocol, 36 deelnemers, negen weken) vond minder fantoompijn dan in de controlegroep, ook twaalf weken na afloop. De therapietrouw in de eerste twee fasen was hoog: gemiddeld 91,4 procent.
Die studies zijn klein. Ze laten wel zien dat een gestructureerd thuisprogramma haalbaar is.
Thuis oefenen: praktische tips
- Start onder begeleiding. Laat de opstelling en de oefeningen voordoen; in de richtlijn wordt benadrukt dat je er thuis mee aan de slag kunt, maar dat begint bij goede uitleg.
- Korte sessies. Liever een paar keer per dag een paar minuten dan één keer lang.
- Rustige plek. Geen afleiding, geen spiegelingen van ramen.
- Houd bij wat je merkt. Noteer pijn en sensaties voor en na, zodat je samen met je therapeut kunt beoordelen of het iets doet.
- Stop bij onrust. Sommige mensen vinden het zien van een „heel“ lichaam emotioneel of verwarrend. Dat is begrijpelijk en een reden om het te bespreken.
Voor de links-rechtsstap kun je een app gebruiken die tijd en score per kant bijhoudt; Laterio heeft daarvoor tekeningen van hand, voet en rug. Voor fantoompijn zijn plaatjes van de voet of hand van de geamputeerde kant het relevantst – overleg met je therapeut welke.
Meer over spiegeltherapie bij andere aandoeningen lees je in Spiegeltherapie na een beroerte. Over de vergoeding van fysiotherapie: Fysiotherapie vergoed in 2026.
Conclusie
Spiegeltherapie is een veilige, goedkope optie bij fantoompijn met aanwijzingen voor een kortetermijneffect en veel onzekerheid op de lange termijn. De Nederlandse richtlijn adviseert het te overwegen in de eerste drie maanden. Graded motor imagery bouwt de stap naar de spiegel geleidelijk op en is in kleine studies veelbelovend. Doe het samen met je revalidatieteam en houd zelf bij wat het met je doet.
Beelden herkennen, paren vergelijken, houdingen voorstellen – met een programma dat je samen met je therapeut instelt.
Download in de App StoreVeelgestelde vragen
Hoe snel moet je beginnen met spiegeltherapie bij fantoompijn?
De Nederlandse richtlijn Amputatie en prothesiologie onderste extremiteit noemt spiegeltherapie als optie om te overwegen in de vroege fase, binnen drie maanden na de amputatie. Later beginnen is niet verboden, maar daar is de aanbeveling niet op gericht.
Wat als spiegeltherapie niet helpt?
Bespreek het met je revalidatiearts of fysiotherapeut. De richtlijn noemt daarnaast medicatie in de chronische fase, met een evaluatie na zes weken. Er zijn ook andere benaderingen, zoals graded motor imagery, die in kleinere studies zijn onderzocht.
Bronnen
- Richtlijn Amputatie en prothesiologie onderste extremiteit – Behandeling fantoompijn na amputatie — Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen / Richtlijnendatabase (2020-11-25)
- Xie HM et al. Effectiveness of Mirror Therapy for Phantom Limb Pain: A Systematic Review and Meta-analysis. Arch Phys Med Rehabil 2022 — Archives of Physical Medicine and Rehabilitation (2022)
- Wang F et al. Effects of mirror therapy on phantom limb sensation and phantom limb pain in amputees: A systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil 2021 — Clinical Rehabilitation (2021)
- Rajendram C et al. Efficacy of mirror therapy and virtual reality therapy in alleviating phantom limb pain. BMJ Mil Health 2022 — BMJ Military Health (2022)
- Moseley GL. Graded motor imagery for pathologic pain: a randomized controlled trial. Neurology 2006 — Neurology (2006)
- Rierola-Fochs S et al. Graded Motor Imagery (GRAMI Protocol) for Phantom Limb Pain: A Randomised Clinical Trial of Home-Based Intervention. Eur J Pain 2026 — European Journal of Pain (2026)