Akustyczny monitoring ula: co naprawdę mówią badania (stan na 2026)
Czy po dźwięku poznasz rójkę, brak matki albo słabą rodzinę? Badania do 2026 r.: pasma częstotliwości, wyniki, ograniczenia i wnioski dla pszczelarza.
Dźwięk ula niesie realną informację: badania pokazują zmiany przy przygotowaniach do rójki, po utracie matki i w zależności od pory roku. Jednocześnie żaden system akustyczny nie zastępuje przeglądu. Najlepsze wyniki osiąga się czujnikami w środku gniazda i porównaniem z historią tego samego ula, a modele uczone na „wszystkich ulach naraz” wyraźnie słabną, gdy trafiają do nowej pasieki. Dla pszczelarza wniosek jest prosty: dźwięk to dobry sygnał, kiedy i gdzie zajrzeć, a nie diagnoza.
Co słychać w ulu: pasma częstotliwości
Przegląd literatury opublikowany w „Veterinary Sciences” (Terenzi, Cecchi, Spinsante, 2020) i wstęp do greckiego badania nad rodzinami bez matki (Kanelis i in., 2023) zbierają najważniejsze liczby:
| Źródło dźwięku | Typowe pasmo |
|---|---|
| Ogólny szum rodziny | ok. 100–1000 Hz, najwięcej energii wokół 300, 410 i 500 Hz |
| Szum lotu i skrzydeł robotnic | ok. 180–260 Hz |
| Taniec wywijany | impulsy ok. 20 ms o częstotliwości 250–300 Hz |
| Tutanie matki | podstawowa ok. 500 Hz z harmonicznymi |
| Rodzina przed rójką i w trakcie | w opisywanym badaniu energia przesuwała się z okolic 150 Hz do około 500 Hz |
| Syk strażniczek przy ataku szerszenia wprowadzonego do ula (opisywany eksperyment) | ok. 5 kHz, harmoniczne do 15–16 kHz |
Przegląd zwraca też uwagę, że robotnice nie wytwarzają dźwięków powyżej około 500 Hz, podczas gdy matki potrafią sięgnąć wyżej. To dlatego w wielu systemach analizuje się pasmo do około 1–2 kHz.
Rójka: najlepiej udokumentowany przypadek
Zespół z Nottingham Trent University, INRAE i CARI (Ramsey i in., 2020) zainstalował akcelerometry w środkowych plastrach uli we Francji i w Wielkiej Brytanii. Dwa algorytmy uczenia maszynowego odróżniały rodziny przygotowujące się do rójki od pozostałych z trafnością powyżej 90%, a rójkę dało się przewidzieć nawet do 30 dni wcześniej.
Dwa zastrzeżenia, które autorzy sami podkreślają:
- pojedyncze, „chwilowe” widmo działało dobrze tylko w sezonie rojowym; poza nim trzeba było uwzględnić historię zmian widma danego ula;
- czujnik siedział w plastrze, a nie przy wylotku.
Ta sama praca opisuje statystyki tutania i kwakania matek przez cały sezon – szczegóły w artykule o tutaniu i kwakaniu.
Utrata matki: zmiany szybkie, ale trudne do uogólnienia
W badaniu z Uniwersytetu Arystotelesa w Salonikach (Kanelis i in., 2023) mikrofony umieszczone nad gniazdem rejestrowały rodziny przed i po usunięciu matki. Zmiany pojawiły się już godzinę po usunięciu, nasilały się przez około 5 godzin, a potem sygnał ustalał się na poziomie typowym dla rodziny bez matki. Po ponownym poddaniu matki rodziny wracały do normalnego brzmienia po 9–10 dniach. Autorzy zauważyli też, że po utracie matki rośnie natężenie w niskich pasmach, a pszczoły stają się „głośniejsze”.
Kłopot pojawia się, gdy próbuje się zbudować jeden model dla wszystkich uli. W pracy opublikowanej w arXiv we wrześniu 2026 r. (Abdollahi i in.) wykorzystano 5129 nagrań z 3285 uli w 47 pasiekach, zebranych od października 2024 do sierpnia 2026 r. Najlepsze reprezentacje dźwięku osiągnęły na ulach, których model wcześniej nie widział, AUROC 0,81 i AUPRC 0,37, a wyniki spadały dalej na pasiekach nieznanych modelowi. Autorzy piszą wprost, że uogólnienie między pasiekami pozostaje wyzwaniem.
Zima: stuknięcie zamiast mikrofonu
Ciekawy kierunek pokazał zespół z Nottingham Trent University (komunikat z 2024 r.): małe wzbudniki delikatnie „stukały” w osiem uli, a czujnik rejestrował odpowiedź rodziny. Reakcja rosła wraz z nadejściem zimy i znikała późną wiosną; jedna rodzina, której stan się pogorszył, reagowała inaczej. To naukowa wersja starego zwyczaju stukania w ul – więcej w poradniku o tym, jak sprawdzić zimą, czy pszczoły żyją.
Co z tego wynika dla pszczelarza
1. Porównuj ul z nim samym
Najmocniejszy wspólny wniosek z badań: rodziny różnią się między sobą bardziej, niż zmienia się jedna rodzina z tygodnia na tydzień. Dlatego sensowne jest porównanie nagrania z historią tego samego ula, a nie z „normą” z internetu. Na tej zasadzie działa Apisona: pierwsze nagrania każdego ula tworzą jego bazę, a dopiero kolejne są oceniane jako „jak zwykle” albo „inaczej”.
2. Kontroluj warunki nagrania
Dźwięk zmienia się z temperaturą, porą dnia, pożytkiem i wiatrem. Jeśli nagrywasz, rób to:
- zawsze w tym samym miejscu (np. 5–10 cm od wylotka albo na daszku);
- o podobnej porze, najlepiej w środku dnia przy podobnej pogodzie;
- bez rozmów przy ulu i bez wiatru w mikrofon.
3. Traktuj wynik jako pytanie, nie odpowiedź
„Inaczej niż zwykle” może znaczyć nastrój rojowy, utratę matki, rabunek, zatrucie, ale też po prostu silny pożytek albo chłodniejszy dzień. Odpowiedź daje przegląd: jaja, czerw, mateczniki, zapasy, wygląd przedpola.
4. Znaj ograniczenia sprzętu
Czujnik w plastrze słyszy drgania gniazda bezpośrednio. Telefon przy wylotku słyszy przytłumione wnętrze plus zbieraczki, ptaki i drogę. To wystarcza do porównań w czasie, ale nie do rozpoznawania konkretnych stanów rodziny. Każdy, kto obiecuje „diagnozę z telefonu”, obiecuje więcej, niż pokazują badania.
Podsumowanie w tabeli
| Pytanie | Co pokazują badania | Praktyczny wniosek |
|---|---|---|
| Czy dźwięk zmienia się przed rójką? | tak, przy czujnikach w plastrach, do 30 dni wcześniej | regularne nagrania tego samego ula w sezonie mają sens |
| Czy brak matki zmienia dźwięk? | tak, już po godzinie (mikrofony w ulu) | zmiana brzmienia = powód do sprawdzenia jaj i czerwiu |
| Czy jeden model działa w każdej pasiece? | nie do końca, wyniki spadają na nowych pasiekach | porównuj ul z jego własną historią |
| Czy da się ocenić zimę bez otwierania? | reakcja na stuknięcie rośnie zimą | słuchaj i notuj, nie otwieraj ula |
Nagranie przy wylotku, porównanie z wcześniejszymi nagraniami tego samego ula i dziennik przeglądów w jednym miejscu.
Pobierz z App StoreNajczęstsze pytania
W jakim zakresie częstotliwości słychać pszczoły?
Większość energii dźwięku w ulu leży mniej więcej między 100 a 1000 Hz, z wyraźnymi składowymi wokół 300, 410 i 500 Hz. Szum skrzydeł robotnic to około 190–250 Hz, a tutanie matki sięga 400–500 Hz.
Czy z dźwięku da się wykryć brak matki?
W badaniach z mikrofonami w środku ula zmiany po usunięciu matki były widoczne już po godzinie. Modele uczone na wielu ulach radzą sobie jednak słabiej na ulach i pasiekach, których wcześniej nie widziały; w pracy z 2026 r. AUROC wyniósł 0,81 dla nowych uli.
Czy telefon przy wylotku słyszy to samo co czujnik w ulu?
Nie. Telefon na zewnątrz słyszy przytłumiony dźwięk wnętrza plus szum wylotka i otoczenia. Nadaje się do porównywania nagrań tego samego ula w podobnych warunkach, a nie do wyciągania wniosków z pojedynczego nagrania.
Źródła
- On the Importance of the Sound Emitted by Honey Bee Hives (Terenzi i in., 2020) — Veterinary Sciences (MDPI), Europe PMC (2020-10-31)
- The prediction of swarming in honeybee colonies using vibrational spectra (Ramsey i in., 2020) — Scientific Reports, Europe PMC (2020-06-16)
- Decoding the Behavior of a Queenless Colony Using Sound Signals (Kanelis i in., 2023) — Biology (MDPI), Europe PMC (2023-10-31)
- Acoustic Honeybee Queen-State Detection Under Unseen Conditions (Abdollahi i in.) — arXiv (2026-09-29)
- Gentle tap to the hive can reveal health of honeybee colonies — Nottingham Trent University (2024-02)