Tutanie i kwakanie matki pszczelej: co słychać w ulu przed rójką
Tutanie wydaje wolna młoda matka, kwakanie matki zamknięte w matecznikach. Częstotliwości, kolejność, związek z rójką i co z tym zrobić przy przeglądzie.
Tutanie to wysoki, przeciągły dźwięk, który wydaje młoda matka po wygryzieniu się z matecznika, a kwakanie to krótsze, niższe odpowiedzi matek, które wciąż siedzą zamknięte w matecznikach. Jeśli w ulu słychać jedno i drugie, rodzina jest w trakcie wymiany matki albo między rojem pierwotnym a rojami wtórnymi. Sam dźwięk nie mówi, co dokładnie się dzieje, ale mówi, że warto zajrzeć do ula w najbliższy możliwy dzień.
Skąd się bierze tutanie i kwakanie
W okresie rojowym rodzina buduje kilka, a czasem kilkanaście mateczników. Gdy pierwsza młoda matka się wygryzie, zaczyna wydawać serię sygnałów: jeden dłuższy impuls i kilka krótszych. Robotnice w tym czasie często przytrzymują pozostałe matki w matecznikach, a te odpowiadają kwakaniem. To rodzaj rozmowy, który pomaga rodzinie uniknąć sytuacji, w której kilka matek wychodzi naraz.
Przegląd literatury przygotowany przez badaczy z Politechniki Marche (Terenzi i in., 2020) przypomina klasyczne pomiary Wennera: tutanie składa się z długiego impulsu trwającego około sekundy, po którym następują krótsze impulsy, z częstotliwością podstawową w okolicach 500 Hz i z harmonicznymi. Ten sam przegląd zwraca uwagę, że robotnice nie wytwarzają dźwięków powyżej około 500 Hz, a matki potrafią wejść wyżej.
Co pokazały pomiary w ulach z Francji i Wielkiej Brytanii
Najdokładniejszy opis sezonu rojowego „od środka” dała praca zespołu z Nottingham Trent University, INRAE w Awinionie i belgijskiego CARI (Ramsey i in., Scientific Reports 2020). Badacze umieścili akcelerometry w środkowych plastrach uli i nagrywali drgania przez cały sezon. Z ich obserwacji wynika kilka rzeczy, które przydają się w praktyce:
- tutanie zawsze poprzedzało kwakanie – najpierw odzywa się wolna matka, dopiero potem odpowiadają te w matecznikach;
- tutanie miało zwykle około 400 Hz, kwakanie około 300 Hz, a w kolejnych dniach oba dźwięki przesuwały się w górę (tutanie od około 350 do 500 Hz, kwakanie od około 200 do 350 Hz);
- w warunkach naturalnych po wyjściu roju pierwotnego był okres 4–7 dni bez tutania;
- ingerencja człowieka, np. obcinanie skrzydełek matce czy otwieranie ula, silnie zaburzała ten mechanizm.
Ten sam zespół pokazał, że z widma drgań w plastrach da się przewidzieć rójkę nawet do 30 dni wcześniej, z trafnością powyżej 90%. Trzeba jednak pamiętać, że chodziło o czujniki zamontowane w środku gniazda i o analizę historii widma każdego ula, a nie o jednorazowe nasłuchiwanie z zewnątrz.
Tabela: tutanie, kwakanie i inne dźwięki, które łatwo pomylić
| Dźwięk | Kto go wydaje | Typowe pasmo | Kiedy |
|---|---|---|---|
| Tutanie | wolna młoda matka | ok. 350–500 Hz, długi impuls + krótsze | po wygryzieniu pierwszej matki, okres rojowy, wymiana cicha |
| Kwakanie | matki w matecznikach | ok. 200–350 Hz, krótkie, równe | gdy w ulu tutuje wolna matka |
| Szum skrzydeł robotnic | robotnice | ok. 190–250 Hz według American Bee Journal | stale, głośniej przy wentylacji i w upał |
| Silniejszy, „niespokojny” szum | cała rodzina | niskie pasma, wyższa głośność | m.in. po utracie matki, w badaniach już po godzinie |
Ostatni wiersz opiera się na badaniu z Uniwersytetu Arystotelesa w Salonikach (Kanelis i in., 2023): po usunięciu matki dźwięk rodzin zmieniał się wyraźnie już po godzinie, nasilał przez około 5 godzin, a po ponownym wprowadzeniu matki wracał do normy po 9–10 dniach. To dobra wskazówka, że „inne” brzmienie ula ma wiele możliwych przyczyn i nie warto zgadywać, która jest właściwa.
Co zrobić, gdy słyszysz tutanie
Tutanie nie jest sygnałem alarmowym w sensie „za godzinę wyjdzie rój”. Jest za to bardzo dobrym powodem do przeglądu. Plan, który sprawdza się u wielu pszczelarzy:
- Zanotuj datę i porę. Jeśli prowadzisz kartę ula, wpisz, że słyszałeś tutanie i czy towarzyszyło mu kwakanie.
- Przy pierwszej pogodzie do przeglądu sprawdź mateczniki. Ile ich jest, czy są otwarte, czy zasklepione, gdzie się znajdują (na dolnych krawędziach ramek czy na środku plastra).
- Poszukaj jaj i młodych larw. Ich brak przy wolnej młodej matce nie musi niepokoić, bo matka jeszcze nie odbyła lotów godowych.
- Rozejrzyj się za rojem. Jeśli rodzina wyraźnie osłabła, a w ulu jest dużo otwartych mateczników, rój pierwotny mógł już wyjść.
- Zdecyduj o dalszych krokach zgodnie ze swoją gospodarką: odkład, likwidacja nadmiarowych mateczników albo pozostawienie rodziny w spokoju.
Badanie Ramseya i współpracowników sugeruje też ostrożność: otwieranie ula w tym okresie samo w sobie zaburza naturalny przebieg wymiany matek. Lepiej więc zrobić jeden porządny przegląd niż kilka krótkich „zajrzeń”.
Jak słuchać, żeby coś usłyszeć
Tutanie jest najlepiej słyszalne w ciszy, wieczorem albo wcześnie rano, gdy pszczoły nie latają intensywnie. Kilka praktycznych zasad:
- przyłóż ucho do ściany ula albo do daszku, nie do wylotka, przy którym hałasują zbieraczki;
- unikaj wiatru, który zagłusza wszystko poniżej kilkuset herców;
- nie rozmawiaj w trakcie słuchania, bo ludzki głos leży w tym samym paśmie co szum pszczół;
- słuchaj kilka razy w odstępie godzin, bo tutanie występuje seriami.
Jeśli chcesz mieć zapis, a nie tylko wrażenie, Apisona zaznacza na osi czasu wąskie tony między 300 a 550 Hz trwające 0,2–2 sekundy, podobne do opisów tutania. To wskazówka, a nie rozpoznanie: wiatr i mowa potrafią wywołać fałszywe trafienia, a telefon przy wylotku słyszy mniej niż czujnik w plastrze.
Najczęstsze nieporozumienia
„Tutanie słychać przed wyjściem roju pierwotnego.” Zwykle nie. Stara matka wychodzi z rojem pierwotnym, zanim młode matki się wygryzą, więc klasyczne tutanie i kwakanie jest typowe raczej dla okresu po roju pierwotnym. Dlatego w badaniu Ramseya po wyjściu roju pierwotnego był kilkudniowy okres ciszy, a potem pojawiało się tutanie przed rojami wtórnymi.
„Każdy wysoki dźwięk to matka.” Wysoki, przerywany sygnał mogą wydawać też robotnice w innych sytuacjach, a w nagraniu z zewnątrz pojawią się ptaki, owady czy odległe maszyny. Dopiero powtarzalny wzór długi impuls plus krótkie impulsy jest dobrą wskazówką.
„Jak nie słychać tutania, to nie będzie rójki.” Brak tutania niczego nie gwarantuje. Rójkę pierwotną zapowiadają przede wszystkim mateczniki z larwami i ciasnota w ulu, co widać tylko przy przeglądzie. Więcej o tym, jak dźwięk może pomóc w monitoringu, piszemy w artykule o akustycznym monitoringu uli.
Krótko
Tutanie i kwakanie to rozmowa matek w okresie wymiany lub między rojami. Najpierw tutuje wolna matka, potem odpowiadają te w matecznikach. Dźwięk jest wskazówką do przeglądu, a decyzję podejmuje się dopiero po obejrzeniu mateczników, jaj i siły rodziny. Zimą, gdy przeglądów nie ma, warto z kolei wiedzieć, jak sprawdzić, czy pszczoły żyją, bez otwierania ula.
Nagranie przy wylotku, porównanie z wcześniejszymi nagraniami tego samego ula i dziennik przeglądów w jednym miejscu.
Pobierz z App StoreNajczęstsze pytania
Czy tutanie zawsze oznacza rójkę?
Nie zawsze rójkę pierwotną. Tutanie wydaje młoda matka, która już wygryzła się z matecznika, a w ulu są jeszcze inne matki w matecznikach. Najczęściej zdarza się to po wyjściu roju pierwotnego i przed rojami wtórnymi albo przy cichej wymianie z kilkoma matecznikami.
Czy tutanie da się usłyszeć bez otwierania ula?
Często tak, zwłaszcza wieczorem i w ciszy, przykładając ucho do ściany ula. Dźwięk jest jednak słaby i łatwo go zagłuszyć, a badacze rejestrowali go czujnikami umieszczonymi w plastrach.
Jaką częstotliwość ma tutanie?
W pomiarach Ramseya i współpracowników tutanie mieściło się zwykle w paśmie około 350–500 Hz i z dnia na dzień przesuwało się w górę, a kwakanie było niższe, około 200–350 Hz.
Źródła
- The prediction of swarming in honeybee colonies using vibrational spectra (Ramsey i in., Scientific Reports 2020) — Scientific Reports, Europe PMC (2020-06-16)
- On the Importance of the Sound Emitted by Honey Bee Hives (Terenzi, Cecchi, Spinsante) — Veterinary Sciences (MDPI), Europe PMC (2020-10-31)
- Decoding the Behavior of a Queenless Colony Using Sound Signals (Kanelis i in.) — Biology (MDPI), Europe PMC (2023-10-31)
- Sounds of the Hive – Part 1 — American Bee Journal (2015-09-01)