Zatrucie pszczół: objawy i co zrobić krok po kroku
Martwe pszczoły przed wylotkiem i ustające loty? Zatrucie ostre a przewlekłe, gdzie zgłosić (WIORiN, policja, gmina) i jak pobrać próbki.
Jeśli przy dobrej pogodzie loty nagle ustają, a przed wylotkiem leży dużo martwych lub drżących pszczół, podejrzewaj zatrucie i działaj tego samego dnia: zabezpiecz rodziny, zgłoś zdarzenie do wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin (WIORiN), a po godzinach na policję, i jak najszybciej pobierz próbki pszczół i roślin z udziałem lekarza weterynarii i inspektora. Czas działa na korzyść sprawcy – po kilku dniach trudno cokolwiek udowodnić.
Objawy: po czym poznać zatrucie
Broszura Pomorskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego „Zatrucia pszczół” (2025) wymienia typowe sygnały:
- wyraźnie mniej lotów albo całkowite ich ustanie, mimo dobrej pogody;
- dużo żywych i martwych pszczół na ziemi i w trawie przed ulem;
- nieskoordynowane ruchy: drżenie, podskakiwanie, wspinanie się na źdźbła;
- częściowy lub całkowity paraliż;
- agresja strażniczek wobec wracających zbieraczek;
- ciemne, nieprzyjemnie pachnące plamy na dennicy i ramkach (zwrócona zawartość wola).
Zatrucie ostre a przewlekłe
| Zatrucie ostre | Zatrucie przewlekłe | |
|---|---|---|
| Przebieg | zbieraczki giną na pożytku lub w drodze | trucizna trafia do ula z nektarem i pyłkiem |
| Co widać | nagle brak lotów, martwe pszczoły przed wylotkiem, walki przypominające rabunek | stopniowe ginięcie, pszczoły z wysuniętym, podwiniętym aparatem gębowym, paraliż, pełzanie |
| Wnętrze ula | trucizna rzadko dostaje się do środka | giną też pszczoły ulowe i larwy |
| Rokowanie | przy szybkiej pomocy rodzinę często da się uratować | trudne do odratowania, nieraz giną całe rodziny |
Według PODR paradoksalnie groźniejsze jest zatrucie przewlekłe: bywa ciche, objawia się „niewytłumaczalnym” słabnięciem rodzin i spadkiem produkcji.
Czego nie pomylić z zatruciem
Nie każdy osyp to trucizna. Bawarska LWG przypomina na przykład, że martwe pszczoły z wysuniętymi języczkami to także typowy obraz głodu, walki przy wylotku to rabunek, a plamy kału na froncie ula mogą oznaczać chorobę przewodu pokarmowego. Dlatego tak ważne są okoliczności: czy w promieniu kilku kilometrów kwitnie rzepak, sad albo bobik i czy ktoś tam ostatnio pryskał.
Krok po kroku: pierwsze 48 godzin
- Zrób zdjęcia i film przedpola ula, martwych pszczół, nietypowego zachowania. Zanotuj datę i godzinę.
- Zbierz informacje: jakie uprawy kwitną w promieniu około 3 km, kto i kiedy wykonywał opryski, jaka była pogoda. PODR podkreśla, że źródłem może być też woda – rodzina potrzebuje jej około 1,5–2 litrów dziennie.
- Zgłoś zdarzenie do WIORiN. PIORiN prosi, by podejrzenia nieprawidłowego stosowania środków ochrony roślin kierować do inspektoratu wojewódzkiego właściwego dla miejsca. Inspektor może wejść na pole bez zgody rolnika, sporządzić protokół i pobrać rośliny.
- Po godzinach zgłoś na policję. Nawet jeśli nie podejmie działań od razu, zgłoszenie trafia do statystyk.
- Powiadom gminę, koło pszczelarzy i sąsiednich pszczelarzy. Ich pasieki też mogą być zagrożone, a w niektórych gminach działają komisje ds. zatruć pszczół.
- Pobierz próbki. Martwe pszczoły (najlepiej zamrożone) i rośliny z podejrzanego pola. Aby były dowodem w sądzie, pszczoły powinien pobrać lekarz weterynarii, a rośliny inspektor PIORiN.
Bezpłatne badanie w PIWet
Broszura PODR opisuje zadanie 54 programu wieloletniego PIWet-PIB na lata 2024–2028: pszczelarze mogą przesłać próbki martwych pszczół do bezpłatnego badania na obecność pestycydów. Warunki: próbki pobrane zgodnie z instrukcją i zaplombowane przez pracownika Inspekcji Weterynaryjnej lub lekarza weterynarii wolnej praktyki, protokół pobrania i powiadomienie inspekcji ochrony roślin. Poza programem badanie toksykologiczne kosztuje według PODR około 1500 zł (cena PIWet Puławy, 2025).
Ratowanie rodzin
Większości zbieraczek nie da się już uratować, ale rodzinę często tak. PODR zaleca:
- usunąć potencjalnie skażony pokarm i wymienić plastry;
- zwęzić i ocieplić gniazdo do siły, która została;
- dokarmiać, bo rodzina straciła zbieraczki;
- uważać na rabunki przy przeglądach osłabionych rodzin.
Orientacyjnie rodzina zatruta w 40% odzyskuje siłę po około miesiącu, a w 60% – po około dwóch miesiącach. W tym sezonie nie będzie już w pełni produkcyjna.
Co mówią przepisy o opryskach
Z ustawy o środkach ochrony roślin i rozporządzeń wykonawczych, przywołanych w broszurze PODR, wynika m.in.:
| Zasada | Szczegół |
|---|---|
| Odległość od pasiek | minimum 20 m przy opryskach sprzętem naziemnym |
| Wiatr | zabiegi tylko przy prędkości wiatru do 4 m/s |
| Dokumentacja zabiegów | przechowywana co najmniej 3 lata (miejsce, termin, środek) |
| Kwitnienie | środków oznaczonych jako niebezpieczne dla pszczół nie stosuje się na kwitnące rośliny, także kwitnące chwasty |
| Informowanie | etykieta często nakazuje poinformować o zabiegu strony, które o to poprosiły |
Ten ostatni punkt to realne narzędzie: możesz zwrócić się do rolników w okolicy z prośbą o informowanie o planowanych zabiegach. Rolnik, który stosuje środek z takim zapisem na etykiecie, ma obowiązek tej informacji udzielić.
Jak zmniejszyć ryzyko na przyszłość
- Poznaj rolników i sadowników w promieniu kilku kilometrów i umów się na informowanie o opryskach.
- W okresie kwitnienia rzepaku i sadów odwiedzaj pasiekę częściej niż zwykle.
- Prowadź notatki z datami: siła rodzin, loty, osyp. Przy podejrzeniu zatrucia porównanie „przed” i „po” jest bardzo cennym materiałem. Jeśli nagrywasz ule regularnie w Apisonie, nagranie, które nagle odbiega od bazy ula, jest dodatkowym zapisem z datą – choć sam dźwięk nie wskaże przyczyny.
Zatrucie to nie jedyna przyczyna nagłego osłabienia rodziny. Jeśli w ulu brakuje jaj i młodych larw, warto sprawdzić też, czy rodzina nie straciła matki. O tym, co w takiej sytuacji mówi dźwięk ula, piszemy w artykule o tutaniu i kwakaniu matki.
Nagranie przy wylotku, porównanie z wcześniejszymi nagraniami tego samego ula i dziennik przeglądów w jednym miejscu.
Pobierz z App StoreNajczęstsze pytania
Gdzie zgłosić zatrucie pszczół?
Główną instytucją jest Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa – zgłoszenie kieruje się do wojewódzkiego inspektoratu (WIORiN) właściwego dla miejsca zdarzenia. Poza godzinami pracy inspektoratu warto zgłosić sprawę policji, a dodatkowo urzędowi gminy i kołu pszczelarzy.
Ile kosztuje badanie pszczół na pestycydy?
Według broszury PODR z 2025 r. badanie toksykologiczne w PIWet-PIB w Puławach to koszt około 1500 zł po stronie pszczelarza. Jednocześnie w ramach programu wieloletniego PIWet-PIB na lata 2024–2028 można przesłać próbki martwych pszczół do bezpłatnego badania, pod warunkiem prawidłowego pobrania i zaplombowania.
W jakiej odległości od pasieki rolnik może pryskać?
Przy opryskach sprzętem naziemnym obowiązuje minimalna odległość 20 m od pasiek. Środków niebezpiecznych dla pszczół nie stosuje się na kwitnące rośliny ani w czasie lotu pszczół.
Źródła
- Zatrucia pszczół – Kompendium wiedzy dla rolnika — Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Lubaniu (2025-12)
- Bezpieczeństwo zapylaczy — Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa
- Fluglochbeobachtung (objawy przed wylotkiem) — Bayerische Landesanstalt für Weinbau und Gartenbau