Gasklar

Bloedgas bij COPD: chronische respiratoire acidose en 'acuut op chronisch' herkennen

Bij COPD met CO₂-retentie is het bicarbonaat verhoogd en de pH bijna normaal. Daalt de pH toch, dan is er iets acuuts bij gekomen. Zo lees je het bloedgas.

Bij een COPD-patiënt met chronische CO₂-retentie zie je in het bloedgas een verhoogde pCO₂, een duidelijk verhoogd bicarbonaat en een pH die net onder of in de normaalwaarden ligt: de nieren hebben de respiratoire acidose grotendeels gecompenseerd. Stijgt de pCO₂ daarbovenop acuut – bijvoorbeeld bij een longaanval – dan kan het bicarbonaat niet zo snel mee en daalt de pH. Die combinatie van hoog bicarbonaat én dalende pH is het kenmerk van "acuut op chronisch" respiratoir falen.

Dit artikel is lesmateriaal. Het geeft geen behandeladvies; volg bij patiënten de protocollen van je afdeling.

De fysiologie in twee zinnen

CO₂ is een zuur dat de longen afvoeren. Ademt iemand te weinig (hypoventilatie), dan stapelt CO₂ zich op en daalt de pH; de nieren reageren door meer bicarbonaat vast te houden, maar dat kost volgens het MSD Manual ongeveer 3 tot 5 dagen.

Hoeveel bicarbonaat mag je verwachten?

Het MSD Manual geeft per 10 mmHg (≈ 1,3 kPa) stijging van pCO₂:

Situatie Verwachte stijging HCO₃⁻
Acuut 1–2 mmol/l
Chronisch 3–4 mmol/l

Uitgaande van een normale pCO₂ van 40 mmHg (5,3 kPa) en HCO₃⁻ van 24 mmol/l kun je zo inschatten of een uitslag "chronisch" oogt. Volgens MSD wijst een kleinere stijging dan verwacht op te weinig tijd voor compensatie of op een bijkomende metabole acidose; een grotere stijging op een bijkomende metabole alkalose.

Drie bloedgassen van dezelfde (verzonnen) patiënt

Moment pH pCO₂ HCO₃⁻ Lezing
Stabiel thuis 7,34 8,0 kPa (60 mmHg) 32 chronische respiratoire acidose, goed gecompenseerd
Longaanval 7,26 10,0 kPa (75 mmHg) 33 acuut op chronisch: pCO₂ steeg, HCO₃⁻ kon niet volgen
Na herstel 7,35 7,8 kPa (59 mmHg) 32 terug naar het eigen evenwicht

De waarden zijn berekend met de Henderson-Hasselbalch-vergelijking. Het tweede gas laat het patroon zien waar het om draait: het bicarbonaat is hoog (dus de CO₂-retentie bestaat al langer), maar de pH is gedaald (dus de laatste stijging is nieuw).

Controle met de vuistregels: bij pCO₂ 60 mmHg (20 boven normaal) verwacht je chronisch 24 + 6 à 8 = 30–32 mmol/l. Gemeten 32 → past bij chronisch. Bij 75 mmHg zou je chronisch 34–38 verwachten; 33 is lager, wat past bij een acute bovenop-stijging.

Wat de patiënt laat zien

Het MSD Manual beschrijft dat acute of acuut verergerende hypercapnie hoofdpijn, verwardheid, angst en sufheid kan geven, tot aan CO₂-narcose. Chronische hypercapnie wordt vaak verrassend goed verdragen. Een praktische aanwijzing uit dezelfde bron: denk aan chronische hypoventilatie als het bicarbonaat verhoogd is en de patiënt minder suf is dan je bij die pCO₂ zou verwachten.

Zuurstof en het bloedgas

Bij patiënten met risico op CO₂-retentie wordt zuurstof voorzichtig getitreerd. De Britse thoraxvereniging BTS noemde in haar richtlijn van 2017 als doelsaturatie 88–92 % voor wie risico loopt op hypercapnisch respiratoir falen, en 94–98 % voor de meeste andere acuut zieke volwassenen. Volgens de BTS is een nieuwe richtlijn over doelsaturaties in ontwikkeling, met publicatie gepland in 2027.

Voor de interpretatie betekent dit: kijk bij elk bloedgas hoeveel zuurstof de patiënt op dat moment kreeg. Een pO₂ van 9 kPa onder 1 liter zuurstof zegt iets anders dan dezelfde pO₂ onder een hoog-flow masker. Het laboratorium van het Deventer Ziekenhuis berekent daarom automatisch de P/F-ratio.

Wat is er nieuw in de Nederlandse COPD-richtlijn?

De NVALT-richtlijn COPD op de Richtlijnendatabase is op 12 oktober 2026 uitgebreid met een module over telemonitoring en een herziene module over biologicals (mepolizumab of dupilumab bij geselecteerde patiënten met ten minste 300 eosinofielen/µl). Het nieuwsbericht noemt geen wijzigingen rond bloedgassen of zuurstofbeleid. Voor het lezen van een bloedgas verandert er dus niets; de principes in dit artikel blijven gelden.

Valkuilen bij tentamens en in de praktijk

  1. Een hoog bicarbonaat lezen als primaire metabole alkalose. Kijk eerst naar de pH: is die laag of laag-normaal, dan is het bicarbonaat waarschijnlijk compensatie.
  2. Normaalwaarden zonder voorgeschiedenis. Voor een patiënt met chronische hypercapnie is zijn "eigen" stabiele bloedgas het beste vergelijkingspunt.
  3. Snelle correctie vergeten. Het MSD Manual waarschuwt dat het snel verlagen van een chronisch verhoogde pCO₂ een posthypercapnische alkalose kan geven, omdat het bicarbonaat dan nog hoog is.
  4. Een veneus gas lezen als arterieel. Veneuze pCO₂ ligt hoger; de DZ-labgids noemt 5,5–6,7 kPa.

Oefenen

Het onderscheid tussen acute en chronische respiratoire acidose is een vast onderdeel van het onderwerp compensatie in de app Gasklar. Wil je eerst de volgorde van beoordelen opfrissen, lees dan bloedgas interpreteren in vijf vragen en normaalwaarden in kPa en mmHg.

Gasklar

Zuur-base stap voor stap voor studenten verpleegkunde en geneeskunde – voor onderwijs, niet voor patiëntenzorg.

Download in de App Store

Veelgestelde vragen

Waarom is het bicarbonaat verhoogd bij chronische CO₂-retentie?

Bij langdurig verhoogde pCO₂ houden de nieren meer bicarbonaat vast. Volgens het MSD Manual duurt die renale compensatie ongeveer 3 tot 5 dagen en stijgt het bicarbonaat chronisch met 3–4 mmol/l per 10 mmHg pCO₂-stijging.

Welke zuurstofsaturatie wordt nagestreefd bij risico op hypercapnie?

De Britse BTS-richtlijn uit 2017 noemt 88–92 % voor patiënten met risico op hypercapnisch respiratoir falen en 94–98 % voor de meeste andere acuut zieken. Een nieuwe BTS-richtlijn staat gepland voor 2027. In Nederland gelden de lokale protocollen.

Bronnen

  1. Respiratory Acidosis – MSD Manual Professional Edition — MSD Manuals (2026-09)
  2. Acid-Base Disorders – MSD Manual Professional Edition — MSD Manuals (2026-09)
  3. BTS Guideline for oxygen use in adults – Web Appendix 3: Summary for hospital use — British Thoracic Society (2017-05)
  4. BTS Guideline on target oxygen saturations in adults receiving emergency oxygen therapy (in ontwikkeling) — British Thoracic Society
  5. Herziening richtlijn COPD (telemonitoring en biologicals) — Richtlijnendatabase / NVALT (2026-10-12)
  6. pH bloedgas arterieel – Labgids Deventer Ziekenhuis — Deventer Ziekenhuis

Meer artikelen