Gasklar

Bloedgas interpreteren: stappenplan in vijf vragen (met kPa-voorbeelden)

Een arterieel bloedgas lees je met vijf vragen: zuur of base, respiratoir of metabool, past de compensatie, hoe groot is de aniongap en hoe is de oxygenatie?

Een arterieel bloedgas interpreteer je het veiligst met vijf vaste vragen: (1) is er een acidemie of alkalemie, (2) is de oorzaak respiratoir of metabool, (3) is de compensatie zoals verwacht, (4) is de aniongap verhoogd bij een metabole acidose, en (5) hoe is de oxygenatie in de klinische context? Wie die volgorde aanhoudt, mist geen gemengde stoornis en raakt niet in de war door getallen die toevallig binnen de normaalwaarden vallen.

Dit artikel is lesmateriaal. Het is geen behandelrichtlijn; bij echte patiënten gelden de protocollen van je instelling.

Eerst: weet wat je in handen hebt

Een bloedgasuitslag combineert twee verhalen. Het zuur-baseverhaal staat in pH, pCO₂, HCO₃⁻ en base excess (BE). Het oxygenatieverhaal staat in pO₂ en saturatie. pCO₂ hoort bij beide.

Controleer ook de eenheid. Nederlandse laboratoria verschillen: de labgids van het Deventer Ziekenhuis rapporteert pCO₂ in kPa (arterieel 4,2–6,2 kPa), terwijl andere ziekenhuizen mmHg gebruiken. De omrekenfactor is 1 kPa ≈ 7,5 mmHg (of mmHg × 0,133 = kPa). Meer over de verschillen tussen labs lees je in normaalwaarden van een bloedgas.

Vraag 1 – Zuur of base?

pH Betekenis
< 7,35 acidemie
7,35–7,45 binnen de referentie (maar sluit een stoornis niet uit)
> 7,45 alkalemie

Let op het verschil tussen acidemie (de toestand van het bloed) en acidose (het proces). Een patiënt kan een acidose en een alkalose tegelijk hebben, met een pH die toevallig normaal uitkomt.

Vraag 2 – Respiratoir of metabool?

Zoek de parameter die de richting van de pH verklaart.

  • pCO₂ en pH bewegen tegengesteld (pCO₂ omhoog, pH omlaag of andersom) → respiratoire oorzaak.
  • HCO₃⁻/BE en pH bewegen in dezelfde richting → metabole oorzaak.

In de DZ-labgids staan voor arterieel bloed HCO₃⁻ 22–26 mmol/l en BE −2,5 tot +2,5 mmol/l. Een BE van −8 betekent dus een duidelijke metabole component.

Vraag 3 – Past de compensatie?

Hier onderscheid je een eenvoudige van een gemengde stoornis. Het MSD Manual geeft deze vuistregels (in mmHg):

Primaire stoornis Verwachte reactie
Metabole acidose pCO₂ = 1,5 × HCO₃⁻ + 8 ± 2 (formule van Winters)
Metabole alkalose pCO₂ stijgt 0,6–0,75 per mmol/l stijging van HCO₃⁻
Respiratoire acidose, acuut HCO₃⁻ stijgt 1–2 mmol/l per 10 mmHg pCO₂
Respiratoire acidose, chronisch HCO₃⁻ stijgt 3–4 mmol/l per 10 mmHg pCO₂
Respiratoire alkalose, acuut HCO₃⁻ daalt 1–2 mmol/l per 10 mmHg
Respiratoire alkalose, chronisch HCO₃⁻ daalt 4–5 mmol/l per 10 mmHg

Ligt de gemeten waarde er duidelijk buiten, dan speelt er een tweede stoornis. Volgens MSD wijst een hogere pCO₂ dan Winters voorspelt bij een metabole acidose op een bijkomende respiratoire acidose; een lagere op een respiratoire alkalose.

Vraag 4 – Hoe groot is de aniongap?

Bij een metabole acidose bereken je Na⁺ − (Cl⁻ + HCO₃⁻). Een normale waarde ligt rond 12 mmol/l. Een verhoogde gap past bij zuurstapeling: ketoacidose, lactaatacidose, nierfalen of intoxicaties (MSD, metabole acidose). Een normale gap met hoog chloride past bij bicarbonaatverlies, bijvoorbeeld bij diarree.

Vergeet albumine niet. Figge en collega's toonden dat elke 1 g/l daling van albumine de gemeten gap ongeveer 0,25 mmol/l te laag maakt. Bij een IC-patiënt met albumine 20 g/l kan een "normale" gap dus een verborgen zuurstapeling maskeren.

Vraag 5 – Oxygenatie en context

De DZ-labgids geeft voor arteriële pO₂ 9,5–13,5 kPa en berekent automatisch de P/F-ratio (pO₂ gedeeld door FiO₂), ingedeeld volgens de Berlijnse ARDS-criteria (≤ 40 kPa mild, ≤ 26,7 kPa matig, ≤ 13,3 kPa ernstig). Interpreteer pO₂ altijd samen met de zuurstoftoediening op het moment van afname.

Oefencasus, stap voor stap

Een verzonnen casus, uitgerekend met de Henderson-Hasselbalch-vergelijking:

pH 7,30 · pCO₂ 3,9 kPa (29 mmHg) · HCO₃⁻ 14 mmol/l · BE −11 · Na⁺ 138 · Cl⁻ 102

  1. pH 7,30 → acidemie.
  2. pCO₂ is laag; dat verklaart de acidemie niet. HCO₃⁻ en BE zijn laag en bewegen mee met de pH → metabole acidose.
  3. Winters: 1,5 × 14 + 8 = 29 ± 2 mmHg. Gemeten 29 mmHg → compensatie past.
  4. Aniongap: 138 − (102 + 14) = 22 → verhoogd.
  5. Conclusie: metabole acidose met verhoogde aniongap, adequaat respiratoir gecompenseerd.

Variant: dezelfde waarden, maar pCO₂ 5,3 kPa (40 mmHg). Die pCO₂ valt keurig binnen de normaalwaarden – en is toch fout. Volgens Winters had hij rond 29 mmHg moeten liggen. Er is dus ook een respiratoire acidose: de patiënt ademt onvoldoende om te compenseren. Juist dit soort casussen komt terug in tentamens.

Vijf veelgemaakte fouten

  1. Getallen los toetsen aan de normaalwaarden in plaats van aan elkaar.
  2. Winters invullen met kPa zonder om te rekenen naar mmHg.
  3. pO₂ meenemen in de zuur-basebeoordeling.
  4. Albumine vergeten bij de aniongap.
  5. Een veneus bloedgas lezen met arteriële referenties. De DZ-labgids vermeldt voor veneus bloed bijvoorbeeld pCO₂ 5,5–6,7 kPa.

Oefenen

Het stappenplan wordt pas automatisch na veel herhaling. In de app Gasklar oefen je met 150 verzonnen casussen in acht onderwerpen, met na elk antwoord de uitleg in deze volgorde. Wie dieper wil, kan na de klassieke benadering ook de Stewart-benadering bekijken, waarover ook Nederlandse intensivisten veel hebben gepubliceerd.

Gasklar

Zuur-base stap voor stap voor studenten verpleegkunde en geneeskunde – voor onderwijs, niet voor patiëntenzorg.

Download in de App Store

Veelgestelde vragen

Wat is de eerste stap bij het lezen van een bloedgas?

Kijk naar de pH. Onder 7,35 is er een acidemie, boven 7,45 een alkalemie. Pas daarna bepaal je of de pCO₂ (respiratoir) of het bicarbonaat en de base excess (metabool) de afwijking verklaart.

Wat betekent een normale pH bij afwijkende pCO₂ en HCO₃⁻?

Compensatie brengt de pH volgens het MSD Manual nooit helemaal terug naar normaal. Een normale pH met duidelijk afwijkende pCO₂ én HCO₃⁻ wijst daarom vaak op twee stoornissen tegelijk, bijvoorbeeld een metabole acidose met een respiratoire alkalose.

Bronnen

  1. pH bloedgas arterieel – Labgids Deventer Ziekenhuis — Deventer Ziekenhuis, Algemeen laboratorium
  2. Acid-Base Disorders – MSD Manual Professional Edition — MSD Manuals (2026-09)
  3. Metabolic Acidosis – MSD Manual Professional Edition — MSD Manuals (2026-09)
  4. Figge J e.a. Anion gap and hypoalbuminemia. Crit Care Med 1998;26(11):1807–1810 — Europe PMC

Meer artikelen