Gasklar

De Stewart-benadering uitgelegd: SID, zwakke zuren en de 'Stewart light' van 2026

Stewart verklaart de pH uit drie onafhankelijke grootheden: pCO₂, strong ion difference en zwakke zuren. Zo reken je het aan het bed uit, met voorbeeld.

De Stewart-benadering verklaart de pH niet vanuit bicarbonaat, maar vanuit drie onafhankelijke grootheden: de pCO₂, de strong ion difference (SID, grofweg natrium minus chloride) en de totale hoeveelheid zwakke zuren (vooral albumine). Bicarbonaat verandert in dit model mee als gevolg, niet als oorzaak. Aan het bed kun je Stewart vereenvoudigen tot twee sommen: het effect van natrium-chloride op de base excess (Na⁺ − Cl⁻ − 38) en het effect van albumine (0,25 × (42 − albumine g/l)). Wat er van de base excess overblijft, wijst op ongemeten ionen zoals lactaat of ketonen.

Dit artikel is bedoeld voor onderwijs en vervangt geen klinische beoordeling.

Waarom een andere benadering?

De klassieke benadering met pH, pCO₂, bicarbonaat, base excess en aniongap komt uit de "Kopenhaagse" en "Bostonse" scholen van de vorige eeuw. In 1981 publiceerde de fysioloog Peter Stewart een fysisch-chemisch alternatief, met de begrippen strong ion difference en totale zwakke zuren (Acute Care Testing).

In Nederland is Stewart vooral bekend via intensivisten. Paul Elbers (Amsterdam UMC) en Rainer Gatz onderhouden AcidBase.org, waar ook de derde editie van Stewart's Textbook of Acid-Base wordt aangeboden. Zij noemen Stewart de methode voor wie zuur-base echt wil begrijpen.

De drie onafhankelijke variabelen

Variabele Wat het is Effect op pH
pCO₂ Respiratoire component hoger → zuurder
SID Sterke kationen minus sterke anionen (vooral Na⁺ − Cl⁻) lager → zuurder
A_tot Zwakke zuren, vooral albumine en fosfaat hoger → zuurder, lager → basischer

De kern: wie chloride toevoegt (bijvoorbeeld via veel fysiologisch zout), verkleint de SID en maakt het plasma zuurder – zonder dat er "zuur" in klassieke zin bij komt. Wie albumine verliest, verkleint A_tot en maakt het plasma basischer.

Stewart aan het bed: de vereenvoudigde sommen

De volledige Fencl-Stewart-berekening gebruikt vijf vergelijkingen. Story, Morimatsu en Bellomo vereenvoudigden dat in 2004 tot formules die je uit het hoofd kunt uitrekenen, en toetsten ze bij 300 bloedmonsters van IC-patiënten:

  • Natrium-chloride-effect op BE = Na⁺ − Cl⁻ − 38 (mmol/l). De overeenkomst met de complexe formule was goed (grenzen van overeenstemming −0,5 tot 0,5).
  • Albumine-effect op BE = 0,25 × (42 − albumine in g/l). Dit gaf gemiddeld ongeveer 90 % van de volledige schatting.

Trek beide effecten af van de gemeten base excess; het restant schat het effect van ongemeten ionen.

Rekenvoorbeeld

Een verzonnen IC-patiënt: BE −5 mmol/l, Na⁺ 140, Cl⁻ 112, albumine 22 g/l.

Stap Berekening Uitkomst
Na-Cl-effect 140 − 112 − 38 −10 (verzurend)
Albumine-effect 0,25 × (42 − 22) +5 (alkaliserend)
Som van beide −10 + 5 −5
Ongemeten ionen gemeten BE − som = −5 − (−5) 0

De klassieke lezing zou zeggen: "milde metabole acidose". Stewart laat zien dat er eigenlijk twee tegengestelde processen spelen: een flinke hyperchloremische acidose (−10) die voor de helft wordt gemaskeerd door de alkaliserende werking van het lage albumine (+5). Ongemeten zuren spelen geen rol.

Stel nu dat dezelfde patiënt BE −11 heeft. Dan blijft er −6 over voor ongemeten ionen – reden om aan lactaat of ketonen te denken.

Nederlands onderzoek: het "schijnbaar normale" bloedgas

Moviat en collega's onderzochten 312 patiënten op Nederlandse IC's met een normale pH op dag 3 tot 5. Bij 137 van hen (44 %) leek het zuur-baseverloop volledig normaal. Met Stewart bleek er toch een verborgen gemengde stoornis te zijn: een lage SID door hyperchloremie en een verhoogde strong ion gap werkten verzurend, terwijl de lage albumine (gemiddeld 24 g/l) dat compenseerde. De auteurs concludeerden dat een normaal ogend bloedgas bij IC-patiënten meerdere processen kan verbergen.

2026: de "Stewart light"

In 2026 verscheen in Intensive Care Medicine een editorial van Duška, Krbec, Heldeweg, Elbers en Giosa over een pragmatische aanpak van complexe zuur-basestoornissen bij kritiek zieken, onder de titel "Stewart light". De titel zegt het al: het idee is een vereenvoudigde, bruikbare Stewart-analyse aan het bed, in plaats van een volledige fysisch-chemische berekening. Het record bevat geen samenvatting, dus voor de precieze aanbevelingen moet je het artikel zelf lezen.

Klassiek of Stewart: wat moet een student kennen?

Voor de meeste tentamens verpleegkunde en de eerste jaren geneeskunde is de klassieke benadering genoeg: pH, pCO₂, HCO₃⁻/BE, compensatie en aniongap. Die staat uitgewerkt in bloedgas interpreteren in vijf vragen. Stewart wordt belangrijk zodra je met IC-patiënten werkt die veel infusievloeistof krijgen, hypoalbuminemie hebben of nierfunctievervangende therapie ondergaan.

Situatie Klassiek volstaat? Stewart voegt toe
Eenvoudige respiratoire acidose ja weinig
Ketoacidose zonder andere problemen ja weinig
IC-patiënt na veel NaCl 0,9 % deels kwantificeert hyperchloremie
Ernstige hypoalbuminemie met albuminecorrectie toont gemaskeerde acidose
"Normaal" bloedgas bij ernstig zieke patiënt nee ontrafelt tegengestelde processen

Oefenen

De casussen in de app Gasklar volgen de klassieke benadering met aniongap en compensatieregels – de basis die je eerst moet beheersen voordat Stewart zin heeft. Combineer dat met de vereenvoudigde sommen hierboven, en je hebt beide gereedschappen paraat.

Gasklar

Zuur-base stap voor stap voor studenten verpleegkunde en geneeskunde – voor onderwijs, niet voor patiëntenzorg.

Download in de App Store

Veelgestelde vragen

Wat is de strong ion difference (SID)?

Het verschil tussen de sterke kationen (vooral natrium) en de sterke anionen (vooral chloride) in plasma. Volgens Stewart bepalen SID, de totale hoeveelheid zwakke zuren (vooral albumine) en de pCO₂ samen de pH; bicarbonaat is daarin een afgeleide grootheid.

Is de Stewart-benadering beter dan base excess en aniongap?

Bij eenvoudige stoornissen geven beide methoden in de praktijk meestal dezelfde conclusie. Bij complexe IC-patiënten, met tegelijk hyperchloremie, hypoalbuminemie en ongemeten anionen, maakt Stewart zichtbaar welke component wat bijdraagt.

Bronnen

  1. Story DA, Morimatsu H, Bellomo R. Strong ions, weak acids and base excess: a simplified Fencl-Stewart approach. Br J Anaesth 2004;92(1):54–60 — Europe PMC
  2. Moviat M e.a. Stewart analysis of apparently normal acid-base state in the critically ill. J Crit Care 2013;28(6):1048–1054 — Europe PMC
  3. Duška F, Krbec M, Heldeweg M, Elbers P, Giosa L. A pragmatic approach to complex acid base disturbances of critical illness: the 'Stewart light'. Intensive Care Med 2026;52(6):1322–1325 — Europe PMC (2026)
  4. AcidBase.org – Stewart's Textbook of Acid-Base — P. Elbers, R. Gatz
  5. 100 years of blood gas and acid-base analysis in clinical medicine — Acute Care Testing (J. Kofstad) (2012-10)

Meer artikelen